فـــــــــرح آبـــــــاد به روایت اسناد تاریخی-6
فـــرح آبـــاد در تمام ادوار و قرون گذشته به بهانه های
مختلف مورد توجه افراد برجسته سیاسی و ترجیحاً
جهانگردان معتبر و بنام اروپایی قرار گرفته و از زوایای
مختلف بررسی و مقایسه شده است که مهمترینآنها مربوط به آنچه که خود در گذشته داشته،بوده است.
تاسف تاریخی پیرامون فرح آباد که روند تدریجی نابودی این مظهر تمدن ایرانی را تسریع بخشیده،
بیشتر به عدم قدرشناسی صاحبان و وارثان این تمدن ومیراث ودستاوردهای ارزشمند فرهنگی
ایران عزیز مربوط است که حقیقتاً آموزش همه جانبه ای را الزامی می سازد.
فـــرح آبــاد در گزارشات جهانگردان بزرگ جهان:
الف-گزارش جیمس بیلی فریزر
*در فاصله سالهای 1239-1250هجری قمری
از فـــــرح آبـــاد که به امر شاه عباس،در اوج قدرت آن پادشاه پی افکنده بود،اینک ویرانه هایی به جا
مانده است،این ویرانه ها در دهانه رود تجن که از ساری می گذرد، قرار گرفته است.
در اینجا ویرانه های کاخ شاهی با حرم و اندرونی، به علاوه بقایای مسجدی زیبا و بازارهایی بر جای
مانده است،این ابنیه را به اسلوبی صحیح و محکم ساخته اند،اما هوای مرطوب در این ایالت چندان
موثر است که اکنون تمامی آنها را بدل به توده خاک کرده است، یا اگر نکرده باشد در زیر علفهای
خودرو مسطور است که در شرف ویرانی است.
*در سال 1328هجری قمری
فــــرح آبــاد در مصب رودخانه تجن است،ساختن قصر فــرح آبـــاد علاقه خاص شاه عباس را به
صفحات مازندران نشان می دهد،زیرا دوکاخ درفاصله ای نزدیک دریک بخش،زیاد لازم بنظر نمیرسد!
دوم می 1822 میلادی برای دیدن خرابه های فـــــــرح آبـــــاد رفتم،راه از میان جنگل و مزارع برنج
و خانه ها و دهکده ها می گذشت،8تا10 میل اول را از راهی صاف و مستقیم و سنگفرش شده
حرکت می کردیم که شاه عباس ساخته بود و هنوز مرتب و منظم بود،مگر در مواردی که نهرها
جاده را قطع کرده بود و آبشورهایی بوجود آورده بود.
فــرح آبــاد روزی در جلگه ای پهناور و حاصلخیز قرار داشت،اما چون شهر رو به خرابی رفت،مزارع
اطراف نیز از کشت و کار افتاد.
حالا فقط چمنزار زیبایی است که نهرهایی که آب به مزارع برنج می برند،این چمن را در نقاط مختلف
می برند.مسیر ما در شمال و شمال شرقی بود و رودخانه تجن،طرف راست ما در طول راه بود و از
کنار دیوارهای خراب فرح آباد به دریا می ریخت.
در فـــــــرح آبــــــاد و در محل اقامت شاهزاده به ما چای دادند.
خرابه های فرح آباد به دو قسمت اصلی تقسیم می شود:یکی بناهای سلطنتی و دیگری بناهای
عمومی که متصل به دهکده همجوار است.
فضای زیادی را برای قصر سلطنتی محصور کرده بوده اند،با دیواری مستحکم و برجهایی در زوایای
آن و این فضا خود به دوقسمت مجزا تقسیم می شد.آن قسمتی که در طرف شمال است،شامل
بنای خصوصی و آنچه در جنوب است،بنای عمومی می باشد.
در قسمت اول آثار زیادی بر جای نیست،فقط بنائی شامل سه اطاق است که شاهزاده هنگام آمدن
به شکار در آن اقامت می کند.راه ورودی این محل به قسمت دیگر،گذرگاهی طولانی و باریک است.
این قسمت دیوارهای بلند دارد و نشان می دهد که محل سکونت حرم بوده است.
تنها بنائی که در اینجا باقی مانده،بنایی مربع شکل و دوطبقه است که حالاجهان نما خوانده می شود.
با اینکه این بنا زیاد خلع سلاح شده است،هنوز شکل اصلی خود را حفظ کرده،بطوریکه قسمتهای مختلف
بنا را می توان روشن دید.خیلی همانند بعضی از بناهای اشرف است،یک تالار مرکزی دارد،با اطاقهایی
در گوشه های بنا و اطاقهای کوچکتری در میان آنها،در طبقه پایین و بالا تعداد زیادی اطاق است که پاره ای
از آنها دسته بندی شده و این دسته بندی هدف اصلی بنا را نشان می دهد که برای افراد مختلف است.
چنانچه از گفتار ساکنان محل هم معلوم می شود که این بنا مخصوص زنان حرم بوده است،تمام این اطاقها
با نقاشی تزئین شده است.نقشها تنها گل و بوته و تزئینات خیالی نیستند،بلکه به خلاف عقیده مسلمانان
جرزها و طاقچه ها نموداری از هیاکل آدمیان دارد، اما به قدری از باد و باران صدمه دیده اند که به اشکال
می توان آنها را تشخیص داد.
از آنچه من می توانستم ببینم بدین نتیجه رسیدم که موضوعها یا نقاشان باید چینی بوده باشند، برای اینکه
به جای قلم خشکی که در نقاشی ایرانیان دیده می شود،این نقشها بسیار نرم وسیال بود؛پاره ای از لاجورد
و طلاکاری در میان نقشها هنوز دیده می شد!
بی شک روزی این مکان از بناهای هم تراز خود،ارزش زیادتری داشته است.
طرف غرب این قسمت، خرابه های حصار و دروازه دیده می شود که روزی متعلق به باغی بوده است.
حالا مثل مابقی آثار،توده ای از خرابه بود که آن را خار و خاشاک پوشانیده بود.
محل این بنا و وضع باغ آن روزی بسیار فرح افزا بود ه است و منظره ای که از بالای برج دیده می شد که
چشم اندازش،شهر و بخشهای همجوار آن و منظره زیبای دریاست که روزی جالب نظر بوده است.
با گذشتن از حصار بیرونی،از دروازه ای که طرف جنوب است،به مدخلی دیگر رسیدیم که به زمینی
مستطیل شکل ختم می شد.فاصله میان دو دروازه،خیابان یا راهی سرپوشیده بوده است که برای
کسانی که در انتظار ملاقات شاه بوده اند،بنا شده است،این زمین مستطیل 250 قدم درازا و 134 قدم
پهنا دارد و با دیواری طاق نما دار محصور شده است.پهنای هر طاقنما 15 فوت است،در داخل این زمین
یک رشته اطاقهای کوچک و گاهی دو رشته است که پنجره های آن به به خارج باز می شود،این محل
شاید بازاری نظیر میدان امام اصفهان بوده است و اطاقهایی داشته که فروشندگان خود در آنها اقامت
می کردند و در ضمن مال خود را عرضه می کردند.مقابل دروازه شمالی دروازه دیگری است که به
مسجد راه دارد،این مسجد در زمین مستطیل محصور است.این بنای ظریف که 66 قدم طول و 25
قدم عرض دارد از چهار ردیف طاقهای جناغی تشکیل شده که بر روی ستونهای ساده بدون نقش
زده شده اند.در مرکز بنا،گنبدی است که سقف آن را بسیار خوب جمع کرده اند،این گنبد مانند سایر
قسمتهای بنا از آجر و ساروج ساخته شده است.بدنه های داخلی گنبد و دیوارها هیچگاه گچ کاری
نداشته اند،آجرهایی که به دقت با آهک بندکشی کرده اند به همان شکلی که در اول بوده اند،تا
امروز باقی است،اما هلال طاقها در چند نقطه فرو ریخته است و قسمتهای ریگر بنا بجز گنبد در حال
خرابی است.در مقابل مسجد حایلی است که رواقهای مسجد را از یک ردیف اطاق که محل امام و
خدام است،جدا می کند.
در هر طرف مسجد در آخرین نقطه شرقی و غربی،آثار بناهای محقرتری دیده می شود.مجموعه
این بناها مستطیل شکل اند و اطاقهایی داشته که سر بخاری،طاقچه،رف،صندوقخانه و پستو
داشته وظاهراً محل اقامت طلاب بوده است.
اینها بناهای قابل ملاحظه فـــرح آبــاد است.تمام قسمتها از بهترین آجرها وساروج ساخته شده اند.
بناهای اشرف(بهشهر) و فــرح آبـــاد هر دو در حال خرابی هیتند و این خرابی خیلی زود به سروقت
این بناها آمده،وگذشته از بی دقتی و رسیدگی نکردن مسئولان امر،هوای رطوبتی مازندران و تخم
گیاهان که پس از روئیدن بر بنا،بنا را از هم می شکافد،پیش از وقت باعث خرابی می شود.
فـــــــرح آبــــاد روزی شهر عظیمی بوده و حالا دهکده کوچکی است که می تواند به این خرابه ها
بنازد!خانه هایی که از گل و چوب بنا می شوند و به محض ترک کردن ساکنان از میان می روند.
(سفرنامه فریزرـصفحات70 الی 75)
*مسجد فــــرح آبــــاد
فضای زیر گنبد اصلی به ابعاد دوازده متر است،چهار کنج یا چهار گوشوار بزرگ تبدیل به دایره شده
و گنبدی عظیم بر آن زده اند.
بیست فیلپا سمت شرق و بیست فیلپا سمت غرب است که بر آنها طاق زده و بدین ترتیب شبستان
شرقی و غربی را بوجود آورده اند.
در ضلع شمالی این گنبد،ایوانی عظیم است.مقابل این ایوان در ضلع شمالی حیاط،ایوانی دیگر است
که کمی کوچکتر از ایوان قبلی است.درب ورودی مسجد در غرب این ایوان است.دو ایوان شرقی و
غربی،عمیق ولی کوچکتر از این دو است.در هر ضلع ایوانی در وسط و ودر هر طرف آن سه صفه
است، اما در ضلع شرقی و غربی هر یک دو صفه کوچک دارند.
حیاط مسجد 34 در 48 متر است،مصالح بنا آجر است که از قالب معمولی بزرگتر و از قالب آجر
خطائی کوچکتر است.
بناهای ضلع شمالی به رباط و کاروانسرا بیشتر شباهت دارد،احتمال دارد که این قسمت محل
استراحت مسافران نیز بوده است.
در آجرفرش حیاط آجرها را نر کار کرده اند،چهار طرف باغچه و وسط حوض است که ظاهراً آب
جاری داشته،زیرا دو طرف شرقی و غربی حوض جوی آب است.
(فعلاًدفترفنی حفاظت آثارباستانی مشغول ترمیم و مرمت است).
*پل شاه عباسی فــــــــرح آبــــــاد
ابعاد پایه ها 6 در 3 متر است که طرف ورود آب نیم دایره است که در مقابل فشار آب استقامت
بیشتری داشته باشد.
ظاهراً رودخانه تجن از مسیر اصلی منحرف شده و به یک طرف پل افتاده و سبب شده است
که سه پایه آن بخوابد،اما چهار پایه دیگر برقرار ولی قسمت بالای یکی از آنها شکسته است.
*کاخ جهان نمای فــــــــرح آبــــــاد
در قطعه زمین گشاده ای که مساحت آن در حدود ده هکتار است و فعلاً سه طرف آن دیوار دارد
و دیوار طرف تجن که لب آب بوده،فرو ریخته است.
کاخ جهان نما با سایر تاسیسات آن از حرم سرا و بیرونی و اندرونی و اطاقهای نگهبانان و سایر
بناهای شاهی در این محوطه بوده است.
اگرچه از گزارشهای رسیده معلوم می شود که در خانه های مسکونی فعلی نیز آثاری از بنای
شاه عباس پیداست.دیوار شرقی بنا ، مخرجی دارد که ظاهراًبه قسمت دیگر بنا می رفته ،
که فعلاًزمین کشتزار شده است.
ب-گزارش هولمز
*قصر فـــــرح آبـــــاد
در سال 1260هجری قمری به تماشای کاخ جهان نما در فرح آباد رفتم.بنا رو به ویرانی نهاده بود.
این بنا دو طبقه بوده و هر طبقه به اطاقهای متعددی تقسیم می شده و بزرگترین اطاقها به تقلید
از کاخ عالی قاپو بسیار کوچک بوده است.
همه جا سقفهای مقرنس به چشم می خورد و به هر سو که می نگری،در و پنجره های متعدد
تعبیه کرده اند و اینها کاخ جهان نما را به هنگام تابستان محل مطبوعی برای سکونت ساخته اند.
درها و سقفها همه به طرز بسیار زیبائی نقاشی شده بودند،چنانچه هنوز هیاکل زنان را در حال
پایکوبی و نواختن آلات موسیقی می توان تمیز داد.
اما تمامی این رنگها بر اثر دود و خاکستر تقریباًاز میان رفته و همه گچ بریها شکسته و نابود شده است.
(جغرافیای تاریخی گیلان و مازندران و آذربایجان-ص36)
ج-گزارش ابت
*قصر فـــــــرح آبــــــاد
سال 1260 هجری قمری، فــــرح آبـــاد که باقی مانده کاخهای شاه عباس است،هفتاد تا هشتاد
خانوار دارد و در دو میلی دریاست.
خرابه ها شامل یک بنای آجری مستطیل است که دو طبقه است و برجی مدور بر بام دارد که
علف های هرز و درختچه ها بر آن روئیده است.
طبقه بالا یک اطاق اصلی دارد که سراسر بنا را گرفته است و قسمتهائی از دو طرف آن جدا
شده که تشکیل ایوان را می دهد.
در دو طرف بنا،چهار اطاق کوچک است و در زوایای بنا که بریده شده است،فضاهایی برای
ایوان دارد که از مناظر اطراف استفاده کند.
تمام اطاقها طاق دارند و طبقه پائین کمی با طبقه بالا اختلاف دارد،اما اختیاج به شرح و
وصفی ندارد. بناهای طبقه بالا تزئینات استادانه دارد که نقاشی روی گچ است و بیشتر
آنها باقی است،میان آنها تصاویر زنان را در گوشه و کنار می توان دید.
دو اطاق کوچک را از بالا تا پائین گچ بری کرده و طاقچه برای چینی و ظروف بلورین
در آورده اند،زیرا ایرانیها هنوز هم این لوازم را در طاقچه ها می گذارند. این بنا که بزرگ
نیست،در میان باغی است و برای حرم ساخته شده است.
بناهای دیگری در حیاط همجوار اینجا ساخته اند که روی در خرابی دارند و بناهای کوچکی اند.
در دهکده فرح آباد طویله ها،حمام،بازار کوچک و مسجدیست که فعلاً همه متروک هستند.
رود تجن در بستر عمیقی زیر دیوار بنای قصر می گذرد و در این محل پنجاه تا شصت یارد پهنا دارد،
سابقاً پلی محکم روی آن بوده است که حالا خرابه آن باقی است.
فــــــرح آبــــاد مورد حمله ترکمانان بود و زن و مرد را به اسارت و غلامی می بردند.
(از آستارا تا استار آباد-ج4-ص592)
انگیزه،دروازه ورود به دهکده جهانی ارتباطات است که بارزترین قابلیتش، عروج به اوج برترین قله های نوین و مدرن عصر انفجار اطلاعات است، فلذا فروتنانه منتظر نظرات شما در صعود به فراسوی اهداف ناب موعودیم.